در بحث از هنر خوانندگی و اعتلای آن ، نقش صفحات گرامافون هنرمندان موسیقی ملی را نمی توان فراموش کرد. این صفحات بدون تردید از مواریث گرانقدر فرهنگ ملی ما هستند و حفظ و اشاعه آنها وظیفه همه دست اندرکاران موسیقی ایرانی است. نگفته پیداست که معرفی موسیقی ایرانی به جهانیان ، نخستین بار توسط همین صفحات صورت گرفت واز این رو ، پژوهش و بررسی در تاریخ ضبط این صفحات از ضروریات تاریخ موسیقی ایران می باشد که ما در اینجا به اجمال بدان بحث می پردازیم :

ضبط صفحه گرامافون در ایران ، از اواخر عمر مظفرالدین شاه قاجار آغاز شد. در ذیقعده سال 1323هـ.ق ( آذر- دی 1284 شمسی ، دسامبر 1905 میلادی ) ، که مظفرالدین شاه برای تفریح و معالجه به سفر انگلستان رفت ،شرکت صفحه پُرکنی « گرامافون و ماشین تحریر » لندن _ که در اصل شعبه کارخانه آمریکایی بود _ از مظفرالدین شاه درخواست نمود تا شعبه خود را در ایران دایر نماید که این در خواست موافقت شاه را در پی داشت و کمپانی مذکور به تبع آن با علامت تجاری _ فرشته ) شعبه خود را در تهران دایر و کار ضبط آثار هنرمندان موسیقی ایرانی در صفحات گرامافون آغاز کرد. نماینده کمپانی بنام _ خواجه هامبارسون _ با دعوت از هنرمندان معروف ، آثار بسیاری از آنان را در صفحه های گرامافون ضبط و به بازار عرضه کرد. چندی بعد شرکت « گرامافون و ماشین تحریر » با تغییر نام به « هیزماستروزویس » و با علامت تجاری _ سگ و گرامافون بوقی _ به کار خود ادامه داد و صفحات آثار هنرمندان ایرانی را با مارک جدید « هیزماستروزویس » ضبط و به بازار عرضه کرد.

 صفحات دوره اول هنرمندان ایرانی که پیش از انقلاب مشروطه ایران در تهران ضبط گردید ، آثار هنرمندان ذیل را در بر داشت :

میزا عبداالله ، میرزا حسینقلی خان ، درویش خان ، اسماعیل خان ،میرزا غلامرضا شیرازی ( تار ) و علی خان نائب السلطنه ، سید احمد خان ، قربان خان قزوینی ، بحرالعلوم اصفهانی ، جناب دماوندی ، آقا غفار ، آقا حسین تعزیه خوان شاهی ، قلی خان شاهی ( آواز ) و میرزا علی اکبر خان شاهی ، حسن خان ( سنتور ) و حسین خان اسماعیل زاده ، نائب علی ، میرزا احمد خان ، باقر خان رامشگر ( کمانچه ) و نائب اسدالله ، صفدر خان ، محمد خان ( نی هقت بند ).

با اوج گیری جنبش ملی و مشروطه خواهی در ایران ، ضبط صفحات ایرانی راکد ماند و شعبه کمپانی « هیزماستروزویس » در تهران ، تا سال 1305 شمسی ادامه کار خود را متوقف کرد. بعد از توقف کار کمپانی در ایران ، کار ضبط صفحات هنرمندان ایرانی به خارج از مرزها کشیده شد و چند گروه از هنرمندان معروف موسیقی ایرانی در سه نوبت به دعوت کمپانی های اروپایی ، به خارج از ایران مسافرت کردند.

گروه نخست : میرزا حسینقلی خان ( تار ) ، باقر خان رامشگر ( کمانچه ) ، سید احمد خان ( خواننده ) ، میرزا اسدالله خان ( سنتور ) و محمد باقر ضربگیر ( تمبک ) که به دعوت شرکت فرانسوی « برادران پاته » به پاریس رفتند.

گروه دوم : درویش خان ( تار ) ، باقر خان رامشگر ( کمانچه ) ، میرزا اسدالله خان ( سنتور ) ، سید حسین طاهرزاده ( خواننده ) ، مشیر همایون شهردار ( پیانو ) ، حسین هنگ آفرین (ویولون ) ، رضا قلی خان نوروزی ( خواننده و تمبک ) و اکبر خان رشتی ( قره نی ) ، که در سال 1328 هـ.ق (1289 شمسی - 1910 میلادی ) به دعوت شرکت « هیزماستروزویس » به لندن رفتند.

گروه سوم : ابوالحسن خان اقبال السلطان ( خواننده ) ، درویش خان ( تار ) ، باقر خان رامشگر ( کمانچه ) ، سید حسین طاهرزاده ( خواننده ) و عبدالله دوامی ( خواننده و تمبک ) که در سال 1332 هـ.ق (1293 شمسی - 1914 میلادی ) به دعوت نماینده شرکت آلمانی « مونارخ - رکورد ) در گرجستان ، به تفلیس رفتند که این آخرین مسافرت هنرمندان موسیقی ایرانی برای ضبط صفحه به خارج بود که پیش از جنگ جهانی اول انجام گرفت. با وقوع جنگ جهانی اول ، نه تنها ضبط صفحه راکد ماند بلکه بسیاری از قالب های صفحات ضبط شده قبلی نیز در اثر بمباران هوایی کارخانه کمپانی های ذکر شده در اروپا از بین رفت و تعداد کمی از این صفحات به ایران رسید.

مراحل ضبط صدای اقبال آذر :

آثار استاد اقبال آذر در سه دوره ضبط گردیده است و چنانچه ذکر شد ، دوره اول ، دوره ضبط صفحاتش در تفلیس است که در سال 1293 شمسی توسط نماینده شرکت آلمانی « مونارخ - رکورد ) انجام شد. تعدادی از این صفحات بعد از قالب گیری و تکثیر در برلین ، بطور گسترده در تهران و قفقاز منتشر شد و نام اقبال السلطان به عنوان یکی از نمایان ترین خوانندگان عصر بر سر زبان ها افتاد.صفحات اقبال دست به دست می گشت و شنیدن صدای حیرت انگیز او برای مردم سعادتی بزرگ بود چرا که صفحات آواز وی ، به علت خواهان زیاد نایاب شده بود. متأسفانه به علت وقوع جنگ جهانی اول (1293/5/9شمسی - 31 ژوئیه 1914 میلادی ) بقیه صفحات ضبط شده اقبال آذر و همراهانش در تفلیس ، به تهران نرسید.

فهرست تعدادی از صفحات اقبال آذر که در دوره اول ضبط گردیده است :

الف - دستگاههای شور و متعلقات آن :

1- ابوعطا همراه تار درویش خان : دانلود کنید

2- حجاز همراه کمانچه باقر خان رامشگر : دانلود کنید

3- بیات کرد همراه کمانچه باقر خان رامشگر : دانلود کنید

4- بیات ترک همراه کمانچه باقر خان رامشگر

5- مثنوی ترک همراه کمانچه باقر خان رامشگر

6- شور- شهناز همراه کمانچه باقر خان رامشگر : دانلود کنید

تحریر شهناز

بدار یک نفس ای قائد این زمام جمال + تحریر شهناز

تحریر قرچه

که دیده سیر نمی گردد از نظر به جمال + تحریر قرچه و فرود به شهناز

تحریرحسینی بصورت کوتاه

جماعتی که نظر را حرام میدانند

نظر حرام بکردند و خون خلق حلال + تحریر حسینی و فرود به شهناز

زیرکش سلمک و فرود

7- تصنیف افشاری (ترکی - فارسی ) با همخوانی عبدالله دوامی و کمانچه باقر خان رامشگر

ب - دستگاه همایون و آواز اصفهان :

1- همایون - چکاوک همراه تار درویش خان

2- شوشتری - منصوری همراه کمانچه باقر خان رامشگر

3- بیات اصفهان همراه تار درویش خان

ج - دستگاه ماهور :

1- دلکش همراه تار درویش خان : دانلود کنید

2- راک همراه کمانچه باقر خان رامشگر : دانلود کنید

درآمد کوتاه راک هندی :

راک هندی : ( یک روز )2 عنایت کن و تیری به دل انداز

شاید که تفرج کنم آن تیر و کمانت

صفیر راک : آخر چه بلایی تو که در وصف نیایی

آخر چه بلایی تو که در وصف نیایی

بسیار بگفتیم و نکردیم بیانت

3- عراق همراه تار درویش خان : دانلود کنید

4- تصنیف ماهور ( ترکی ) همراه کمانچه باقر خان رامشگر

د - دستگاه نوا :

نهفت همراه کمانچه باقر خان رامشگر : دانلود کنید

هـ - دستگاه چهارگاه :

چهارگاه همراه کمانچه باقر خان رامشگر

و - دستگاه سه گاه :

1- سه گاه ( ترکی ) همراه تار درویش خان

2- شکسته فارس - قره باغی همراه کمانچه باقر خان رامشگر

3- شکسته قره باغ « بایاتی » همراه کمانچه باقر خان رامشگر

 

برگرفته از کتاب" با زمزمه هزاردستان "  نوشته سيد جواد حسيني ( با اندکی تلخيص و تصرف )

نوشته شده در دوشنبه چهارم آذر 1387 و ساعت 15:15
نویسنده : [ محمود مونسي ســـــردرود ]
[ ] [ لینک ثابت مطلب ] [ 5 بالاي صفحه ]